Blog / Work & society

มนุษย์ในโลกของมูลค่า: เงิน ทักษะ อัลกอริทึม และการทำงานที่ไม่ต้องแลกด้วยชีวิต

ปกรณ์ ลี้สกุล อ่าน 7 นาที
เหรียญทองและเหรียญเงินวางบนธนบัตร
ภาพ: Kanchanara / Unsplash

จากการแลกของสู่ระบบเงิน

การแลกเปลี่ยนไม่ได้เริ่มจากเงิน มนุษย์เคยใช้ระบบแลกของต่อของ (barter) แบบ “ยื่นหมู ยื่นแมว” แต่ระบบนี้มีข้อจำกัดสองข้อ ข้อแรก ของที่เรามีอาจไม่ใช่ของที่อีกฝ่ายต้องการ คนมีเป็ดที่อยากได้ข้าวสารต้องหาคนที่มีข้าวและอยากได้เป็ดพอดี ข้อสอง ยากจะตกลงว่าควรแลกกันในอัตราเท่าไรจึงยุติธรรม มนุษย์จึงสร้าง “เงิน” ขึ้นเป็นสื่อกลางที่สังคมยอมรับร่วมกัน

เมื่อมีเงิน สิ่งของทุกชิ้นจึงมีมูลค่าสองแบบ คือ มูลค่าใช้สอย (use value) และมูลค่าแลกเปลี่ยน (exchange value) เรากินอาหารได้แต่กินเงินไม่ได้ อาหารกินแล้วหมดไป ส่วนเงินยังหมุนต่อในระบบ กลายเป็นค่าแรง ต้นทุน และกำไรไม่รู้จบ

ที่ดินเป็นตัวอย่างที่ชัด ในแง่ใช้สอย ที่ดินปลูกบ้านให้ความมั่นคง สร้างห้างให้เศรษฐกิจหมุนเวียน หรือเก็บความทรงจำทางประวัติศาสตร์ไว้ได้ แต่ในแง่แลกเปลี่ยน ราคาที่ดินขึ้นลงตามการประเมิน ตลาด และค่าเงินที่เจ้าของควบคุมไม่ได้ มูลค่าใช้สอยจึงมั่นคงกว่า ขณะที่มูลค่าแลกเปลี่ยนมักทำให้เราเป็นฝ่ายเสียเปรียบ และเมื่อสองมูลค่านี้ขัดกัน วิกฤตก็มักตามมา

เงินในฐานะอำนาจ

หน้าที่พื้นฐานของเงินคือสื่อกลาง แต่ในทางปฏิบัติเงินกลายเป็นอำนาจ ประการแรก คนที่ถือเงินมากมักรู้สึกเหนือกว่าคนที่มีน้อยกว่า คำถามที่เราถามกันเมื่อเริ่มสนิทว่า “ทำงานอะไร” หรือ “เงินเดือนเท่าไร” จึงไม่ใช่คำถามธรรมดา ประการที่สอง เงินให้สิทธิ์เหนือแรงงานของผู้อื่น ผู้ว่าจ้างอาจมอบงานที่ทำไม่ทันในวันเดียวให้ฟรีแลนซ์ แล้วใช้ค่าจ้างที่สูงขึ้นเป็นแรงจูงใจ ผลคือผู้รับจ้างต้องหักโหม เพราะเงินถูกให้ค่ามากกว่าตัวคน

กล่าวอีกแบบหนึ่ง เงินคือตัวแทนของมูลค่าและความสัมพันธ์ทางสังคม มันถูกผลิตซ้ำจนกลายเป็นสัญญะของตัวตน (identity) พื้นที่ (space) และอำนาจ (power) ความสำเร็จจึงถูกวัดจากความสามารถสร้างมูลค่าแลกเปลี่ยน ธุรกิจจำนวนมากจึงเน้นกระตุ้นการบริโภคระยะสั้นตามกระแส มากกว่าความยั่งยืนระยะยาว

บริษัทอย่าง Microsoft และ Google เริ่มจากการให้บริการมากกว่าสินค้าจับต้องได้ และสร้างมูลค่าใช้สอยจนผู้คนขาดไม่ได้ แต่เทคโนโลยีก็มักถูกใช้เพื่อทุนและกำไรระยะสั้น จนผลิตซ้ำชนชั้นนายทุนไม่สิ้นสุด รัฐกำกับทรัพยากรของสถาบันอย่างกองทัพ แต่แทบไม่แทรกแซงการถือครองเงินของภาคธุรกิจ ธุรกิจที่ให้ความสำคัญกับมูลค่าใช้สอยและการอยู่รอดของมนุษย์จึงอาจเป็นคำตอบของอนาคต

ทักษะที่มนุษย์ต้องมีในยุค AI

เมื่อ AI รับงานซ้ำ ๆ แทนคน มูลค่าของคนทำงานก็ย้ายไปอยู่ที่ทักษะที่เครื่องจักรทดแทนได้ยาก งานกรอกข้อมูล บริการลูกค้า ตรวจรับสินค้า และธุรการเสี่ยงหายไป ขณะที่อาชีพอย่างนักพัฒนาซอฟต์แวร์ วิศวกรข้อมูล และนักวิเคราะห์ข้อมูลเกิดขึ้นแทน ใครไม่ reskill และ upskill จะเจอ “skill gap” คือทักษะที่มีไม่ตรงกับที่องค์กรต้องการ

Hard skill ทำให้ได้สัมภาษณ์งาน แต่ soft skill ทำให้ได้งานและรักษางานไว้ได้ ทักษะที่ควรสร้างมีดังนี้

  • เรียนรู้และปรับใช้ให้ไว (learning agility) อัลวิน ทอฟเฟอร์ ชี้ว่าคนไม่รู้หนังสือในอนาคตคือคนที่ learn, unlearn, relearn ไม่เป็น นั่นคือต้องตั้งคำถาม ลงมือไว ทบทวนตัวเอง และกล้าลองสิ่งใหม่
  • ความยืดหยุ่น (resilience) มองเหตุการณ์ลบเป็นโอกาสเรียนรู้ เลิกคิดว่าตัวเองเป็นผู้ถูกกระทำ และฝึกสติ
  • มองโลกแง่ดีบนฐานความจริง (grounded optimism) มองหาด้านบวก โดยนับผลลัพธ์ที่แย่ที่สุดเข้าไปในสมการด้วย
  • การสื่อสาร ให้นโยบายที่เปลี่ยนถูกเข้าใจตรงกัน ไม่เกิดการโยนงาน และพาองค์กรจากจุดปัญหา (pain point) ไปสู่จุดร่วม (touch point)
  • Storytelling เรื่องเดียวกันเล่าได้สี่แบบ คือ นิยาม (definition) เล่าเรื่อง (narrative) เรื่องราวจากประสบการณ์ (story) และเปรียบเปรย (analogy) เช่น อธิบาย SEO ว่าเหมือนเปิดร้านอาหาร เมนูคือคีย์เวิร์ด รสชาติคือคุณภาพคอนเทนต์ ทำเลคือโครงสร้างเว็บ รีวิวคือ backlink จะเลือกแบบไหนขึ้นกับผู้อ่านและเป้าหมาย
  • Literacy หลายมิติ ทั้ง digital literacy (เข้าใจว่าเทคโนโลยีทำงานอย่างไร เช่น privacy setting) media literacy (แยกข้อเท็จจริงจากความเห็น แยก advertorial จากรีวิวจริง) และ data literacy (แปลงข้อมูลเป็นสารสนเทศ ความรู้ และปัญญา) เพื่อเปลี่ยนจากคนที่ “know it all” เป็น “learn it all”

อัลกอริทึมและห้องเสียงสะท้อน

ชายถือโทรศัพท์มือถือไว้ใกล้ใบหน้า
ภาพ: Nathana Rebouças / Unsplash

เทคโนโลยีดิจิทัลสร้างความเท่าเทียมได้เพียงครึ่งเดียว เด็กในพื้นที่ห่างไกลเข้าถึงความรู้ได้ แต่ระบบที่คัดข้อมูลให้เรามีอคติในตัว (algorithm bias) ผลค้นหาอันดับบนถูกเห็นมากกว่า โปรแกรมตรวจการลอกงานจับนักเรียนที่ไม่ได้ใช้ภาษาอังกฤษเป็นภาษาแม่บ่อยกว่า ส่วนระบบทำนายอาชญากรรมอย่าง PredPol ส่งตำรวจไปชุมชนคนผิวสีมากขึ้น ยิ่งส่งก็ยิ่งพบ “อาชญากรรม” มากขึ้นวนไป และคนที่ไม่อยู่ในฐานข้อมูลเลยก็ถูกทำให้ล่องหน

บนโซเชียลมีเดีย Facebook จัดลำดับฟีดจากสามส่วน คือ inventory (เนื้อหาที่มีให้แสดง) signals (ความใหม่ ความน่าเชื่อถือ สแปม) และ predictions (คาดว่าเราจะกดไลก์ แชร์ หรือซ่อนอะไร) ผลคือฟีดที่ตรงใจอย่างน่าทึ่ง แต่ถ้าเรามีปฏิสัมพันธ์กับข่าวด้านเดียวหรือข่าวปลอม ฟีดก็จะเต็มไปด้วยสิ่งนั้น เราติดอยู่ใน “Daily Me” และห้องเสียงสะท้อน (echo chamber) ที่ได้ยินแต่สิ่งที่อยากได้ยิน

นี่คือดินอุดมของทฤษฎีสมคบคิด ซึ่งอนุมานจากผลไปหาเหตุ เช่น “รถติด แสดงว่าฝนเพิ่งตก” คือตั้งคำตอบไว้ก่อนแล้วหาเหตุผลมารองรับ คนที่ใช้โซเชียลเติมสิ่งที่ขาดในชีวิตออฟไลน์ยิ่งเปราะบาง กรณี Cambridge Analytica ที่นำข้อมูลผู้ใช้โดยไม่ได้รับความยินยอมไปทำโฆษณาชวนเชื่อในการเลือกตั้งสหรัฐฯ ปี 2016 แสดงให้เห็นว่าเครื่องมือ “เชื่อมคน” กลายเป็นเครื่องมือการเมืองได้ง่ายเพียงใด

บทเรียนจากคาโรชิ: วัดที่ผลลัพธ์ ไม่ใช่ชั่วโมง

พนักงานออฟฟิศนั่งทำงานดึกในห้องที่มืดสลัว
ภาพ: Vitaly Gariev / Unsplash

การทำงานหนักไม่ใช่คำตอบเสมอไป ญี่ปุ่นมีคำว่า “คาโรชิ” (karoshi) หมายถึงการเสียชีวิตจากการทำงานหนัก สื่อเริ่มใช้คำนี้ราวปี 1982 หลังคนวัยทำงานจำนวนมากเสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือดสมองโดยไม่เคยป่วยมาก่อน กรณีพนักงานหญิงบริษัทโฆษณาที่เป็นข่าวใหญ่ในปี 2016 ซึ่งเผชิญทั้งงานล้นมือและการกดดันจากหัวหน้า (power harassment) ทำให้ญี่ปุ่นต้องทบทวนกฎหมายแรงงานอีกครั้ง วัฒนธรรมที่ยกย่องการทุ่มเทจนเกินตัวยังเห็นได้ในวงการบันเทิงและการ์ตูน ตั้งแต่ยุคเท็ตสึกะ โอซามุ

ทางออกคือวัฒนธรรมนวัตกรรม (innovative culture) คำว่า Innovare แปลว่ากรรมวิธีใหม่ ส่วน Colere แปลว่าการปลูกฝัง นั่นคือไม่ใช่การบังคับให้คิดสิ่งใหม่ตลอดเวลา แต่คือการสร้างพื้นที่ให้ไอเดียที่ทุกคนมีอยู่แล้วได้ออกมา แนวปฏิบัติที่ช่วยได้ ได้แก่

  1. แบ่งเป้าหมายเป็นระยะยาว กลาง สั้น แล้วจัดลำดับตามความสอดคล้องระหว่างสิ่งที่องค์กร หัวหน้า และตัวเราต้องการ
  2. ตั้งสมมติฐานของผลลัพธ์สุดท้ายตั้งแต่ต้น แล้วปรับระหว่างทาง แทนการรวบรวมข้อมูลไม่รู้จบ
  3. รู้ว่าเมื่อไรงานระดับ B+ ในหนึ่งวัน คุ้มกว่างานระดับ A ในหนึ่งสัปดาห์
  4. เว้นเวลาว่างวันละสองช่วง ช่วงละ 30 นาที เพื่อไตร่ตรอง นอนให้พอ และออกกำลังกายสม่ำเสมอ
  5. ประชุมไม่เกิน 60–90 นาที ส่งเอกสารล่วงหน้า และจบด้วยผู้รับผิดชอบกับเส้นตาย
  6. ลดคำพูดตำหนิ (blame speech) และเลิกวัดคุณค่าคนจากจำนวนชั่วโมงที่อยู่ออฟฟิศ

บทสรุป

ตั้งแต่ยุคยื่นหมูยื่นแมว จนถึงฟีดที่อัลกอริทึมคัดมาให้ มนุษย์ยังคงพยายามเติมสิ่งที่ขาดในตัวเองเหมือนเดิม สิ่งที่เปลี่ยนคือเครื่องมือ และเครื่องมือเหล่านั้นกำลังโน้มให้เราตีค่าทุกอย่างด้วยมูลค่าแลกเปลี่ยน ทั้งเงินเดือน ยอดไลก์ และชั่วโมงทำงาน

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่ว่าเรามีเงินหรือทำงานได้มากแค่ไหน แต่คือเราสร้างมูลค่าใช้สอยให้ตัวเอง คนรอบข้าง และสังคมได้มากเพียงใด ธุรกิจที่ช่วยให้มนุษย์อยู่รอด ทักษะที่ทำให้เราคิดเองเป็น และที่ทำงานที่ไม่ต้องแลกด้วยชีวิต คือสามด้านของคำตอบเดียวกัน

เครดิตภาพ

  1. เหรียญทองและเงินบนธนบัตร: Kanchanara / Unsplash
  2. ชายกับโทรศัพท์มือถือ: Nathana Rebouças / Unsplash
  3. พนักงานทำงานดึกในออฟฟิศ: Vitaly Gariev / Unsplash

ทุกภาพใช้ได้ฟรีภายใต้ Unsplash License

← บทความทั้งหมด